Kto jest na banknocie 100 zł? Historia postaci i ciekawostki

Na współczesnym banknocie 100 zł widnieje portret króla Władysława II Jagiełły. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych polskich władców, który wraz z królową Jadwigą zapoczątkował dynastię Jagiellonów i poprowadził wojska do zwycięstwa pod Grunwaldem. W artykule znajdziesz historię tej emisji, przegląd starszych wersji nominału oraz ciekawostki związane z postaciami uwiecznionymi na pieniądzach.

Władysław II Jagiełło – centralna postać współczesnego banknotu 100 zł

Awers nominału 100-złotowego zdominowany jest przez wizerunek monarchy, będącego symbolem przełomowego sojuszu Korony i Litwy. Wybór tego władcy nie był przypadkowy – jego panowanie zbiegło się w czasie z jednym z najbardziej spektakularnych militarnych sukcesów średniowiecznej Europy. Mowa o bitwie stoczonej z Zakonem Krzyżackim w 1410 roku, która na stałe wpisała się w narodową mitologię i do dziś stanowi ważny punkt w szkolnych podręcznikach.

Otoczenie portretu tworzy bogata ornamentyka gotycka, nawiązująca do epoki późnego średniowiecza. Detale grawerunku łączą się z nowoczesnymi zabezpieczeniami, tworząc kompozycję, która od połowy lat 90. XX wieku towarzyszy Polakom w codziennych transakcjach. Projekt całości, włączając w to również pozostałe nominały z serii, wyszedł spod ręki Andrzeja Heidricha – artysty, którego prace na trwałe wrosły w pejzaż polskiej numizmatyki.

Jak wygląda obecny banknot 100 zł?

Fizyczny rozmiar banknotu został ściśle określony – wymiary 138 x 69 mm utrzymano od momentu wprowadzenia go do obiegu w wyniku denominacji z 1995 roku. Papier wzbogacono włóknami zabezpieczającymi, a w procesie druku wykorzystano technologie, które utrudniają fałszerzom podrobienie szczegółów portretu oraz mikroelementów tła. Całość przeszła modernizację, nie tracąc przy tym swojego charakterystycznego, styku historycznego.

Rewers stu złotych jest niemal namacalnym świadectwem epizodu grunwaldzkiego. Znajdują się na nim tarcza herbowa z orłem zaczerpnięta z nagrobka Jagiełły, dwa miecze oraz sylweta zamku krzyżackiego w Malborku. Te trzy elementy czytelnie wiążą nominał z konkretną opowieścią: jeden z potężniejszych zakonów rycerskich został pokonany, a jego stołeczna twierdza stała się niemym świadkiem ówczesnej potęgi unii polsko-litewskiej.

Jakie zabezpieczenia znajdziemy na stuzłotówce?

Banknot wyposażono w cały zestaw rozwiązań chroniących go przed fałszerstwem. Oto najważniejsze z nich:

• znak wodny z portretem Jagiełły i liczbą „100”,
• nitka zabezpieczająca z napisem 100 ZŁ widocznym pod światło,
• farba zmienna optycznie, której ton zmienia się w zależności od kąta nachylenia,
• mikrodruki z niezwykle precyzyjnymi napisami,
• elementy UV świecące w ultrafiolecie.

Wcześniejsze wcielenia nominału 100 zł

Zanim w portfelach Polaków zadomowił się wizerunek litwina w koronie, banknoty o tej wartości opowiadały zupełnie inne historie. Ich grafika zmieniała się wraz z ustrojem i realiami politycznymi, a każda kolejna seria odzwierciedlała priorytety ówczesnej władzy. Szczególnie interesująca pod tym względem jest emisja z lat 40. i późniejsze serie z okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Banknot z 1948 roku i postać księcia Józefa Poniatowskiego

Jeden z ważniejszych wcześniejszych wzorów został wyemitowany w 1948 roku. Na jego awersie znalazł się portret księcia Józefa Poniatowskiego – wodza naczelnego Wojsk Polskich Księstwa Warszawskiego, który poległ w nurtach Elstery. Projekt opracował artysta Józef Mehoffer, a precyzyjny ryt awersu wykonał Włodzimierz Vacek. Dzięki współpracy tych twórców powstał banknot bogaty w symboliczne odniesienia, w którym dominowały odcienie brązu oraz szaro-zielony i złotożółty poddruk.

Rewers miał zgoła odmienny charakter. Umieszczono na nim postacie bogini Fortuny i boga Hermesa, a obok nich rozrastał się symboliczny dąb, kojarzony z długowiecznością i odpornością. Ciekawostką jest także znak wodny przedstawiający królową Jadwigę oraz numeracja świecąca w promieniach UV – w niektórych seriach (np. oznaczonej jako GM) znak wodny był odwrócony, co dziś podnosi wartość kolekcjonerską takich egzemplarzy.

Seria „Wielcy Polacy” i Ludwik Waryński

W okresie PRL emisja pieniędzy była narzędziem państwowej propagandy, a za wzór posłużyła zapoczątkowana w 1974 roku seria „Wielcy Polacy”. W jej ramach nominał 100-złotowy otrzymał całą gamę ideologicznych treści, a na awersie umieszczono Ludwika Waryńskiego – działacza socjalistycznego i prekursora ruchu robotniczego. W warstwie graficznej banknoty te łączyły barwne tła z wieloma detalami, jednak ich zabezpieczenia technologiczne nie dorównywały dzisiejszym standardom.

Projektantem całego cyklu był Andrzej Heidrich, który odpowiadał także za wygląd pozostałych nominałów z podobiznami tak znanych postaci jak Jarosław Dąbrowski na 200 zł, Tadeusz Kościuszko na 500 zł, Mikołaj Kopernik na 1000 zł czy Maria Skłodowska-Curie na 20 000 zł. Dla wielu kolekcjonerów banknoty te, zwłaszcza w stanie nieobiegowym, stanowią dziś poszukiwane świadectwo minionej epoki.

Królewska seria władców – od Mieszka I do Jana III Sobieskiego

Po denominacji z 1995 roku Narodowy Bank Polski postawił na spójną koncepcję, w której każdy nominał związany jest z konkretnym monarchą. Seria „Władcy polscy” prowadzi od pierwszego historycznego władcy aż po epokę nowożytną, a kolejność chronologiczna odpowiada wzrostowi wartości pieniądza. W efekcie portfele Polaków na co dzień są małą galerią portretów królewskich, a każdy banknot opowiada osobny rozdział dziejów Rzeczypospolitej.

Wszystkie obecne banknoty polskie przedstawiają władców – od Mieszka I na 10 złotych po Jana III Sobieskiego na banknocie 500-złotowym.

Układ prezentuje się następująco:

• 10 zł – Mieszko I,
• 20 zł – Bolesław Chrobry,
• 50 zł – Kazimierz III Wielki,
• 100 zł – Władysław II Jagiełło,
• 200 zł – Zygmunt I Stary,
• 500 zł – Jan III Sobieski.

Dwóch królów, dwa wyższe nominały

Na sąsiednich wobec setki nominałach również osadzono postacie dobrze oddające klimat swoich czasów. Banknot 200 zł przywołuje czasy renesansowego rozkwitu za sprawą Zygmunta I Starego, którego rządy kojarzone są ze stabilizacją, kulturą i imponującą przebudową Wawelu. Na rewersie widnieje dziedziniec arkadowy Wawelu oraz orzeł spleciony z literą „S”, co wzmacnia reprezentacyjny charakter tej epoki.

Z kolei ostatni w serii, wprowadzony do obiegu w lutym 2017 roku banknot 500 zł, należy do Jana III Sobieskiego. Wybór tego króla jest czytelny także dzięki detalom graficznym – obok portretu monarchy umieszczono herb Janina i motyw husarski, które bezpośrednio odsyłają do militarnej skuteczności i zwycięstwa pod Wiedniem w 1683 roku. Jego wprowadzenie uzasadniano rosnącym zapotrzebowaniem rynku na gotówkę o wyższych nominałach.

Banknot z podobizną generała Świerczewskiego i inne emisje PRL

Zanim w obiegu pojawił się Ludwik Waryński, nominał 50 zł zyskał wyjątkowo wyrazistą oprawę ideologiczną. Na awersie umieszczono Karola Świerczewskiego, generała silnie związanego z komunistyczną propagandą, a na rewersie pojawił się wizerunek przedniej strony orderu Krzyża Grunwaldu. Banknot z tą podobizną nosił pamiątkową datę 9 maja 1975 roku, choć faktycznie do portfeli trafił on 25 listopada tego samego roku. Zastąpił zaprojektowaną przez Wacława Borowskiego wcześniejszą pięćdziesięciozłotówkę, która na awersie przedstawiała portret rybaka.

W szerszym kontekście seria „Wielcy Polacy” stanowiła spójny wykład ówczesnej polityki historycznej. Zestawienie takich nazwisk jak Waryński, Świerczewski, Dąbrowski czy Skłodowska-Curie pokazywało, które wątki narodowej narracji były wówczas uznawane za godne upamiętnienia. Dziś dla numizmatyków wartościowsze okazują się rzadkie serie i odmiany, zwłaszcza te, które zachowały stan bankowy.

Kto mógłby się pojawić na kolejnym polskim banknocie?

Pojawienie się nominału 500 zł ożywiło dyskusję o ewentualnym wprowadzeniu nowego nominału o wyższej wartości, czyli banknotu 1000 zł. Gdyby trzymać się chronologicznego porządku obecnej serii po Sobieskim, lista kandydatów jest krótka i obejmuje czterech ostatnich władców Rzeczypospolitej szlacheckiej: Augusta II Mocnego, Stanisława Leszczyńskiego, Augusta III Sasa i Stanisława Augusta Poniatowskiego. Żaden z nich nie cieszy się jednak tak jednoznacznie pozytywnym odbiorem jak wcześniejsi monarchowie. Z tego powodu część głosów wskazuje na potrzebę złamania chronologii.

W gronie rozpatrywanych postaci wielokrotnie przewijała się św. Jadwiga Andegaweńska, której kult w Polsce jest wciąż żywy, oraz Zygmunt III Waza – dla którego Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych (PWPW) przygotowała niegdyś nawet reklamowy wzór banknotu. Za mocną, choć pochodzącą z całkiem innej epoki kandydaturę uznaje się Józefa Piłsudskiego. Na jego korzyść przemawia nie tylko gotowy już przed laty projekt Andrzeja Heidricha na banknot 5 000 000 zł, ale też względy związane z kolejnymi okrągłymi rocznicami odzyskania niepodległości i wojny polsko-bolszewickiej.

Z Piłsudskiego byłem bardzo zadowolony. Jest – według mnie – najładniejszym moim banknotem – tak o swoim dziele mówił Andrzej Heidrich.

W tle tych spekulacji pozostaje jeszcze Jan Paweł II, którego wizerunek pojawił się już przecież na walorach kolekcjonerskich. Na ostateczną decyzję, gdyby miała zapaść, wpływałyby zarówno przesłanki ekonomiczne, jak i polityczne. Nie można też wykluczyć, że w przyszłości seria „Władcy polscy” zostanie zastąpiona zupełnie innym cyklem – wzorem nowszych emisji szwajcarskich czy norweskich, które odeszły od wizerunków ludzi na rzecz motywów natury i abstrakcyjnej geometrii. Debatę śledzi między innymi International Banknote Society, zrzeszające notafilów z całego świata.